ljósmynd

Eldgos í Grímsvötnum, maí 2011.


19.6.2020

Vísindaráð almannavarna hittist á fjarfundi fimmtudaginn 18. júní
til að ræða nýjustu mæligögn frá 
Grímsvötnum. Fundinn sátu vísindamenn frá Veðurstofu Íslands,
Jarðvísindastofnun Háskólans, ásamt fulltrúum frá Isavia-ANS, Umhverfisstofnun,
almannavarnadeild ríkislögreglustjóra og
lögreglunni á Suðurlandi.

Grímsvötn
er virkasta megineldstöð Íslands, þar sem á virknitímabilum eins og verið hefur
frá 1996, er algengt að 5-10 ár séu milli gosa. 
Um 20 gos hafa orðið í Grímsvötnum og nágrenni á síðustu 200 árum.  Síðasta gos í Grímsvötnum var árið  2011 og var það nokkuð stórt og kröftugt en  annars hafa síðustu gos verið fremur lítil og
staðið yfir í nokkra daga  Eldgos í
Grímsvötnum koma stundum í lok jökulhlaupa samfara þrýstingslétti vegna
lækkunar vatnsborðs.

Virknin í Grímsvötnum undanfarið

Á
fundinum var farið yfir virkni í Grímsvötnum undanfarin misseri og fjallað um
mælingar í og við Grímsvötn í byrjun júní. 
Skjálftavirkni hefur farið hægt vaxandi síðasta árið en er þó enn minni
en var mánuðina fyrir gosin 2004 og 2011.  Mælingar á landbreytingum í
Grímsvötnum sýna að þensla sem hófst eftir síðasta eldgos heldur áfram, en ekki
eru merkjanlegar breytingar á rishraða síðasta árið.  Stærsta mælanlega breytingin er sú að brennisteinstvíildi
(SO2) mældist ofan í Grímsvötnum skammt frá síðustu gosstöðvum. Útstreymi
SO2 gefur sterka vísbendingu um afgösun kviku.

Mælingar
Jarðvísindastofnunar á hæð íshellu Grímsvatna sýna að hún hefur risið jafnt og
þétt um 10 m í vetur og hefur hún ekki mælst hærri síðan í október 2010. Það
verður því að teljast líklegt að það hlaupi úr Vötnunum í sumar eða haust. Því
verður að telja nokkrar líkur á að þrýstingsléttir í Vötnunum samfara
jökulhlaupi komið af stað gosi. Þetta gerðist síðast árið 2004 og þar áður 1934
og 1922. Í þessum tilfellum fór af stað gos nokkrum dögum eftir að hlaup hófst,
eða í seinni hluta hlaups.

Í
ljósi þessa hefur Veðurstofan bætt vöktun Grímsvatna. Í byrjun júní var komið
fyrir GPS tæki á íshellunni til að fylgjast með í rauntíma þegar hleypur úr
Grímsvötnum, ásamt því að settar voru upp myndavélar á Hamrinum og á
Skeiðarársandi sem horfa yfir Grímsvötn. Með sjálfvirkum ferlum er nú fylgst
með breytingum á hæð íshellunnar, rauntímabreytingum á GPS stöðinni á
Grímsfjalli, hallabreytingum á Grímsfjalli, ásamt því að fylgst er náið með
skjálftavirkninni. Þetta er gert til að auka líkur á að hægt sé að vara við
áður en hlaup og hugsanlegt gos hefst.

Sviðsmyndir

Þrýstingur
vegna kvikusöfnunar hefur aukist undanfarin ár og líklegt að hann sé farinn að
nálgast það sem var fyrir gosið 2011.  Því eru eftirtaldar sviðmyndir taldar
raunhæfar:

  1. Hlaup verður
    á næstu vikum-mánuðum, vatnsborð lækkar en það verður ekki gos (gerðist
    2010).
  2. Hlaup verður
    á næstu vikum-mánuðum, vatnborð lækkar og gos brýst út.  Sennilegt að
    það gos verði lítið til meðalstórt með verulegu gjóskufalli á Vatnajökli
    en tiltölulega litlu utan hans (gerðist síðast 2004).  Sennilegast að
    gos hefjist 5-8 dögum eftir upphaf hlaups.
  3. Gos hefst
    áður en kemur til hlaups.

Í
ljósi þessa er rétt að benda ferðalöngum á Vatnajökli, sérstaklega þeim sem
dvelja á Grímsfjalli, á að hafa þetta í huga þegar ferðir eru skipulagðar og vera í reglulega sambandi við tengiliði. Einnig þarf að varast að gasútstreymi
í Vötnunum getur farið yfir hættumörk, sérstaklega í lægðum og þar sem stillur
myndast.  Í kjölfar jökulhlaups má
ennfremur búast við gasmengun sem er sterkust næst jökuljaðrinum.