Connect with us

Veður

Ný grein komin út sem lýsir jöklabreytingum á Íslandi síðustu 130 ár

Birt

þann

Meðalrýrnun íslensku jöklanna síðustu áratugi á flatarmálseiningu er með því mesta sem mælist á jörðinni eins og sjá má dæmi um í þessari mynd sem sýnir breytingum á jaðri Breiðamerkurjökuls frá árinu 1890.


Tímabær samantekt og mikilvægt framlag íslenskra vísindamanna til úttektar á stöðu loftslagsbreytinga á jörðinni. Meðalrýrnun íslensku jöklanna síðustu áratugi á flatarmálseiningu er með því mesta sem mælist á jörðinni

27.11.2020

Í gær kom út grein í tímaritinu Frontiers in Earth Science um jöklabreytingar á Íslandi. Greinin lýsir breytingum á stærð jökla landsins frá því að þeir voru í hámarki undir lok svokallaðrar litlu ísaldar skömmu fyrir aldamótin 1900 samkvæmt rannsóknum sem unnar hafa verið á undanförnum áratugum. Dregnar eru saman niðurstöður fjölda rannsókna sem ná til um 99% af jökulþekju landsins og er greinin samvinnuverkefni margra jöklafræðinga á nokkrum stofnunum sem stunda mælingar og rannsóknir á jöklum hérlendis.

Greinin er tímabær samantekt á niðurstöðum rannsókna á íslensku jöklunum og m.a. hugsuð sem framlag íslenskra vísindamanna til næstu úttektarskýrslu Milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar (IPCC) sem ráðgert er að komi út árið 2022.

Greinin er dæmi um mikilvægi langtímarannsókna vegna loftslagsbreytinga

Yfirborðsafkoma Vatnajökuls, Hofsjökuls og Langjökuls hefur verið mæld með kerfisbundnum hætti að vori og hausti í um 30 ár (Helgi Björnsson o.fl., 2013). Heildarrúmmál meginjöklanna og annarra jökla, þ.m.t. Mýrdalsjökuls og Drangajökuls, hefur verið mælt með íssjármælingum (Helgi Björnsson og Finnur Pálsson, 2020). Yfirborð íslenskra jökla hefur verið kortlagt á mismunandi tímum með loftmyndum, leysihæðarmælingum, hæðarsniðmælingum og  gervihnattagögnum (Belart o.fl., 2020) og ná þau gögn víða aftur til 1945. Í tengslum við líkanreikninga á framtíðarþróun Vatnajökuls að gefnum sviðsmyndum fyrir þróun hita- og úrkomu (Schmidt o.fl., 2019) var afkomusaga hans framlengd aftur til 1980. Jökuljaðrar hafa verið dregnir á kort fyrir mismunandi tíma á grundvelli margs konar gagna og sýna ystu jaðrar víðast hámarksútbreiðslu jöklanna á síðari öldum. Hámarki var víðast náð undir lok 19. aldar og er ártalið 1890 haft til viðmiðunar. Yfirlit um útbreiðslu jöklanna frá þeim tíma hefur verið tekið saman og verður birt í tímaritinu Jökli á þessu ári (Hrafnhildur Hannesdóttir o.fl., 2020). Í nýlegri grein (Tómas Jóhannesson o.fl., 2020) var metin bráðnun íslenskra jökla vegna jarðhita, eldgosa, kelfingar íss í jökullón og orkutaps vegna hreyfingar íss og vatns undan halla.

Meðalrýrnun íslensku jöklanna með því mesta sem mælist á jörðinni

Ofangreind vinna hefur skilað nákvæmum gögnum um afkomu og flatar- og rúmmálsbreytingar íslenskra jökla síðustu ára­tugina. Í nýju greininni eru þessi gögn notuð til þess að reikna samband rúmmáls og flatarmáls á þeim tímum sem upplýsingar ná til. Þetta samband er síðan notað til þess að meta rúmmál jöklanna aftur til u.þ.b. 1890 og þannig er búin til tímaröð um rúmmálsbreytingar jöklanna sem spannar um 130 ár.

Niðurstöðurnar sýna glögglega að meðalrýrnun íslensku jöklanna á flatarmálseiningu er með því mesta sem mælist á helstu svæðum jarðarinnar þar sem jökla er að finna utan stóru heimskautajöklanna á Suðurskautslandinu og Grænlandi. Slíkir jöklar rýrna nú hratt um alla jörðu og er rýrnun þeirra mikilvæg orsök hækkandi sjávarborðs heimshafanna.

Breytingar á massa íslensku jöklanna frá því um 1890 til 2019 í Gígatonnum á ári (Gt/ár) (Gt er milljarður tonna en það samsvarar þyngd u.þ.b. eins rúmkílómetra af vatni). Mjóu súlurnar sýna árlegar breytingar fyrir tímabilið 1981 til 2019 (breyting frá hausti árið áður til hausts viðkomandi árs) og láréttu línurnar sýna meðaltalsbreytingar fyrir tímabilin frá ~1890 til 2019 (svart), 1901 til 1990 (rautt), 1971 til 2018 (appelsínugult), 1993 til 2018 (grænt) og 2006 til 2018 (blátt). Skygging sem umlykur meðaltalslínurnar er til marks um óvissu. Mikil rýrnun árin 1997 og 2010 er af völdum Gjálpargossins í Vatnajökli í október 1996, sem bræddi um 3.7 Gt af ís, og vegna aukinnar leysingar af völdum gjósku frá Eyjafjallajökulsgosinu í apríl til maí 2010.

Mikill breytileiki er í afkomu jöklanna frá ári til árs

Frá um 1890 hefur meðalrýrnun allra jöklanna verið 4.2 ± 1.0 Gt/ári (milljarðar tonna á ári, milljarður tonna samsvarar þyngd u.þ.b. rúmkílómetra af vatni), eða samtals 540 ± 130 Gt. Þetta svarar til 16 ± 4% af rúmmáli jöklanna um 1890. Um helmingur þess tapaðist frá hausti 1994 til hausts 2019 eða 240 ± 20 Gt, það er um 9.6 ± 0.8 Gt/ári að meðaltali á því tímabili. Vatnajökull hefur að jafnaði þynnst um 45 m á tímabilinu 1890–2019, Langjökull um 66 m og Hofsjökull um 56 m. Þetta svarar til þess að rúmmál hvers og eins hafi rýrnað um 12 ± 4% (Vatnajökull), 29 ± 8% (Langjökull) og 25 ± 6% (Hofsjökull). Mikill breytileiki er í afkomu jöklanna frá ári til árs en einnig er breytileiki milli lengri tímabila. Rýrnun var mikil á 3., 4. og 5. áratug 20. aldar en annars var afkoman nærri jafnvægi þar til á síðasta aldarfjórðungi en á því tímabili hefur ársafkoma jöklanna verið verulega neikvæð með stökum undantekningum. Jökulárið 2014–2015 (mælt frá hausti til hausts) sker sig úr, en það var eina ár síðasta aldarfjórðungs þegar íslenskir jöklar bættu á sig.

Hlekkur á greinina í heild sinni

Greinar sem vísað er í í nýju samantektinni:

Belart, J. M. C., Eyjólfur Magnússon, Berthier, E., Ágúst Þór Gunnlaugsson, Finnur Pálsson, Guðfinna Aðalgeirsdóttir, Tómas Jóhannesson, Þorsteinn Þorsteinsson og Helgi Björnsson. (2020). Mass balance of 14 Icelandic glaciers, 1945–2017: spatial variations and links with climate. Front. Earth Sci. 8, 163. doi:10.3389/feart.2020.00163

Helgi Björnsson og Finnur Pálsson. (2020). Radio-echo soundings on Icelandic temperate glaciers: history of techniques and findings. Ann. Glaciol. 61, 25–34. doi:10.1017/aog.2020.10

Helgi Björnsson, Finnur Pálsson, Sverrir Guðmundsson, Eyjólfur Magnússon, Guðfinna Aðalgeirsdóttir, Tómas Jóhannesson, Berthier, E., Oddur Sigurðsson og Þorsteinn Þorsteinsson. (2013). Contribution of Icelandic ice caps to sea level rise: trends and variability since the Little Ice Age. Geophys. Res. Lett. 40, 1–5. doi:10.1002/grl.50278

Hrafnhildur Hannesdóttir, Oddur Sigurðsson, Ragnar H. Þrastarson, Snævarr Guðmundsson, Belart, J. M. C., Finnur Pálsson, Eyjólfur Magnússon, Skúli Víkingsson og Tómas Jóhannesson. (2020). A national glacier inventory and variations in glacier extent in Iceland from the Little Ice Age maximum to 2019. Jökull 639, 200929. doi:10.33799/jokull2020.70.001

Tómas Jóhannesson, Bolli Pálmason, Árni Hjartarson, Jarosch, A., Eyjólfur Magnússon, Belart, J., og Magnús Tumi Guðmundsson. (2020). Non-surface mass balance of glaciers in Iceland. J. Glaciol. 66, 685–697. doi:10.1017/jog.2020.37

Schmidt, L. S., Guðfinna Aðalgeirsdóttir, Finnur Pálsson, Langen, P. L., Sverrir Guðmundsson og Helgi Björnsson. (2019). Dynamic simulations of Vatnajökull ice cap from 1980 to 2300. J. Glaciol. 66, 97–112. doi:10.1017/jog.2019.90

Veður

Nýr búnaður til að vakta skriðuhættu settur upp á Seyðisfirði

Birt

þann

Eftir

Stóra skriðan á Seyðisfirði er sú stærsta sem fallið hefur í þéttbýli á Íslandi


Hlíðin ofan við byggðina haldist nokkuð stöðug

7.1.2021

Ekki hefur orðið vart við skriðuföll úr hlíðinni ofan Seyðisfjarðar frá því fyrir jól. Óveruleg hreyfing hefur mælst síðan 23. desember í daglegum mælingum. Vatnsþrýstingur í hlíðinni hefur lækkað niður undir fyrra horf og breytist ekki mikið þó nokkuð hafi rignt eða snjóa leyst. Hlíðin hefur fengið á sig nokkra hlýindakafla frá því að stóra skriðan féll þann 18. desember og talsverða rigningu þann 27. desember án þess að skriður tækju að falla. Talið er að jarðlög sem los kom á í skriðuhrinunni hafi að mestu sest í sínar fyrri skorður og að nýtt úrkomutímabil þurfi til þess að skapa hættu á skriðuföllum. Enn er þó talin hætta á að hrunið geti úr skriðusárum en ekki að slík skriðuföll nái byggðinni utan svæðisins þar sem stóra skriðan féll. Almannavarnir hafa aflétt að mestu rýmingu húsnæðis nema fyrir hús næst skriðusvæðinu. Umferð hefur verið heimiluð um svæðin þar sem varað hafði verið við skriðuhættu nema að sérstök aðgæsla er viðhöfð í sambandi við umferð um skriðusvæðin og starfsemi þar. Einnig hefur fólk verið varað við að fara um þau svæði hlíðarinnar þar sem skriður áttu upptök og sprungur mynduðust í skriðuhrinunni. 

Hluti af nýjum vöktunarbúnaði sem flytja þarf til landsins þegar kominn upp

Vöktun hlíðanna ofan bæjarins hefur þegar verið efld umtalsvert frá því sem var áður en skriðurnar féllu. Fylgst er með hreyfingu jarðlaga sem og vatnshæð í borholum í hlíðinni, en hvort tveggja gefur vísbendingar um skriðuhættu. Unnið er að því að auka tíðni og nákvæmni mælinga enn frekar með sjálfvirkum búnaði og hafa sérfræðingar Veðurstofunnar og samstarfsaðilar unnið hörðum höndum að undirbúningi frekari vöktunar ásamt  uppsetningu á nýjum vöktunarbúnaði. Mikið af þessum nýja búnaði þarf að kaupa erlendis frá. Búnaður til mælingar á hreyfingu jarðlaga kom til landsins á mánudag 4. janúar og verður uppsetningu þess búnaðar lokið í vikunni.

Meðal þess búnaðar sem fest hafa verið kaup á er sjálfvirk alstöð sem sett hefur verið upp norðan fjarðar, en slíkur búnaður skýtur geisla í spegla sem komið var fyrir í Neðri-Botnum og Botnabrún og nemur hreyfingu á þeim. Helstu gallar við mælingar á speglum eru að þær eru háðar skyggni og snjóalögum og því er erfitt að mæla í þoku, mikilli úrkomu eða þegar mælisvæðið er hulið snjó. Mælingarnar eru punktmælingar þar sem hreyfing er einungis mæld á stöðum þar settir hafa verið speglar. (Ljósmynd: Veðurstofan / Bjarki Borgþórsson)

Aðstæður til vöktunar á Seyðisfirði mjög krefjandi

Veðurskilyrði geta haft áhrif á virkni vöktunarbúnaðar og því mikilvægt að sú tækni sem notuð er sé sem mest óháð aðstæðum s.s. lélegu skyggni eða snjóalögum. Meðal þess búnaðar sem veður hefur lítil áhrif á eru síritandi GPS-stöðvar. Slíkur búnaður gefur tíðari og nokkuð nákvæmar mælingar nánast óháð veðri. Unnið að því að koma fyrir samfelldum og síritandi GPS-stöðvum á helstu hugsanlegum upptakasvæðum stórra skriðna. Að auki verður sjálfvirkur úrkomumælir settur upp í hlíðinni í Neðri-Botnum.  Sjálfvirkur úrkomumælir er þegar rekinn í bænum á Seyðisfirði og annar aðeins utan við þéttbýlið á Vestdalseyri. Það getur verið mikill munur á úrkomu milli staða innan fjarðarins og því er talið mikilvægt að mæla úrkomu uppi á stallinum til að fá sem besta mynd af aðstæðum hverju sinni.

Stóra skriðan sem féll 18. desember var um 190 m breið þar sem hún féll niður í gegnum byggðina og út í sjó. Hún var um 435 m löng frá efsta brotsári út í ysta hluta tungunnar. Flekinn sem fór af stað úr meginupptakasvæðinu var 15−17 m að þykkt þar sem hann var þykkastur. Á myndinni er afmarkaður fleki sem gæti mögulega hlaupið fram og er þessi hluti hlíðarinnar vaktaður sérstaklega. (Ljósmynd: Sérsveit ríkislögreglustjóra)

Hraða uppsetningu á nýjum vöktunarbúnaði eftir bestu getu

Gengið verður frá mælikerfinu þannig að vöktunartæki sendi sjálfvirkar aðvaranir á vakt Veðurstofunnar þegar ákveðnum þröskuldsgildum í uppsafnaðri úrkomu og hreyfingu jarðlaga er náð. Stefnt er að því að ljúka uppsetningu á GPS búnaðinum og úrkomumælinum í janúar. „Við höfum reynt að hraða uppsetningu á nýjum og öflugri búnaði eins mikið og kostur er“, segir Magni Hreinn Jónsson ofanflóðasérfræðingur hjá Veðurstofunni. „Það er mikilvægt að við reynum að draga úr óvissu fyrir íbúana og þá jafnframt þeirri óvissu sem sérfræðingar standa frammi fyrir við að meta hættu á skriðum. Með fleiri mælitækjum og aukinni sjálfvirkni getum við minnkað þessa óvissu, en jafnframt verðum við að horfast í augu við það að við getum aldrei eytt henni. Því má búast við því að grípa þurfi til rýminga oftar en áður. Markmiðið er auka öryggi íbúa eftir bestu getu en í því samhengi þarf hinsvegar að fara saman vöktun, rannsóknir, uppsetning varnarmannvirkja en kannski ekki síst langtímastefnumörkun í skipulagi þannig að skriðuhætta og önnur ofanflóðahætta fari minnkandi þegar til lengri tíma er litið“, segir Magni.

Auk þess búnaðar sem nefndur er hér að ofan skoða sérfræðingar Veðurstofunnar fleiri leiðir til þess að vakta hlíðina ofan bæjarins, en eins leiðir til að afla gagna til frekari rannsókna á jarðlögum svæðisins.

  • Í Botnabrún og Þófa eru nú þegar borholur til mælingar á grunnvatni. Þær voru þáttur í undirbúningi vegna frumathugunar á vörnum á svæðinu. Í fimm þeirra eru nú síritandi þrýstingsmælar og fest hafa verið kaup á síritandi mælum fyrir fimm holur til viðbótar.
  • Kannaður verður möguleiki á því að setja upp togmæla yfir einhverjar af þeim sprungum sem nú eru á svæðinu. Þeir eru síritandi og mæla gliðnun og hafa reynst vel á Svínafellsheiði, þar sem fylgst er með gliðnun á sprungum í bergi. Í þessu tilfelli er um að ræða sprungur í jarðvegi og setlögum og því þarf að kanna hvort að þessi tækni hentar við þær aðstæður. Mögulega verða þá staurar reknir niður djúpt í jörðu og togmælar settir upp á milli þeirra.
  • Líklega þarf einnig að rannsaka jarðlög svæðisins betur með því að bora holur sem ná alla leið í gegnum setlögin niður á berg.  Í holurnar er hægt að setja mælikapla sem mæla aflögun og geta verið með síritandi búnaði. Þetta er talið mikilvægt til þess að greina betur jarðlög á svæðinu og átta sig á því á hvaða dýpi hreyfing á sér stað. Vöktun með mælingum í borholum hefur þann kost að hún er óháð veðri og snjóalögum.

Veðurstofan leggur til að búnaður sem nýtist til að kortleggja óstöðugar hlíðar á Íslandi verði prófaður á Seyðisfirði

Sérfræðingar Veðurstofunnar hafa bent á mikilvægi þess að greina og kortleggja óstöðugar hlíðar hér á landi með skipulögðum hætti. Taka þarf með í reikninginn hversu mikil hætta fólki kann að stafa af framhlaupi á viðkomandi stöðum. Þar sem óstöðugar hlíðar geta ógnað byggð, samgönguleiðum eða fjölmennum ferðamannastöðum þarf að setja upp viðeigandi vöktun. Eitt af því sem hægt er að nota til þess að greina og kortleggja óstöðugar hlíðar eru bylgjuvíxlmælingar (InSAR-mælingar). Sérfræðingar Veðurstofunnar hafa lagt til að slíkur búnaður yrði prófaður í vetur á Seyðisfirði. Mælingar með InSAR radar eru óháðar skyggni og skila niðurstöðum á hreyfingu fyrir heil svæði. Með slíkum mælingum er hægt að sjá aflögun lands með millimetra nákvæmni.

InSAR tæknina er bæði hægt að nota með búnaði sem komið er fyrir á jörðu niðri, líkt og gert yrði á Seyðisfirði, sem og með notkun gervitungla. Í Noregi er lokið stóru verkefni þar sem sett hefur verið upp regluleg úrvinnsla bylgjuvíxlmælinga úr gervitunglum fyrir allt landið. Slíkar mælingar gagnast ekki aðeins til þess að greina óstöðugar hlíðar, heldur er einnig hægt að sjá t.d. landhæðarbreytingar við ströndina og í borgum. Bylgjuvíxlmælingar hafa verið notaðar hér á landi til þess að fylgjast með jarðskorpuhreyfingum, m.a. af völdum landreks, rýrnunar jökla og í tengslum við eldgos. Í þeim rannsóknum hafa komið fram hreyfingar sem tengjast framhlaupum og aðdraganda þeirra.

Bylgjuvíxlmælingar sýna að fjallshlíðin á Osmundsnesi við Hyefjörð í Sogn- og Firðafylki í Vestur-Noregi er að hreyfast á um 1 km löngum kafla skammt undir fjallsbrúninni þar sem hlíðin er sprungin af völdum hreyfingarinnar. Svæði þar sem hreyfing er lítil sem engin eru litið blá en gulur og rauður litur auðkennir svæði sem hreyfast um u.þ.b. 0,5 cm á ári.

Unnið að frumathugun á því hvaða varnavirki henta best

Veðurstofan kynnti nýtt ofanflóðahættumat fyrir Seyðisfjarðarbæ í ágúst 2019 en þar kom fram að nýja matið kallaði meðal annars á varnaraðgerðir fyrir íbúðabyggðina í suðurbænum vegna hættu á stórum skriðum úr Neðri-Botnum. Í sumar hófu starfsmenn verkfræðistofunnar Eflu í samráði við svissneska sérfræðinga að meta hvaða kostir komi helst til greina og hefur þeirri vinnu nú verið flýtt. Næsta vor er miðað við að fyrir liggir fyrstu upplýsingar úr frumathugun á því hverskonar varnarmannvirki henta best.

Upptök stóru skriðunnar þann 18. desember 2020 unnin með landlíkani og ljósmyndum sem teknar voru úr flygildi sérsveitar ríkislögreglustjóra þann 26. desember. Rúmmál geilarinnar sem myndaðist í brúnina þar sem skriðan fór af stað er um 65 þúsund m³ samkvæmt mælingum á landhæðarbreytingum með flygildi. Það magn samsvarar um 5000 vörubílsförmum og er þetta stærsta skriða sem fallið hefur á þéttbýli á Íslandi.

Lesa meira

Veður

Tíðarfar í desember 2020

Birt

þann

Eftir

Stutt yfirlit

4.1.2021

Desember var óvenju úrkomusamur á Norðaustur- og Austurlandi og mældist úrkoman þar víða sú mesta sem vitað er um í desember. Mikil úrkomuákefð var á Austfjörðum dagana 14. til 18. og féllu miklar aurskriður á Seyðisfirði, sú stærsta þ.18. Meðalvindhraði á landsvísu var óvenju mikill í mánuðinum. Hvöss norðanátt gekk yfir landið dagana 2. til 4. með hríðarveðri norðan- og austanlands og olli þónokkrum samgöngutruflunum. Mánuðurinn var þó með snóléttasta móti miðað við árstíma. Kalt var á landinu í byrjun mánaðar en þónokkur hlýindi voru á landinu um hann miðjan.

Hiti

Meðalhiti í Reykjavík í janúar var 1,8 stig og er það 2,0 stigum yfir meðallagi áranna 1961 til 1990, en 1,4 stigum yfir meðallagi síðustu tíu ára. Á Akureyri var meðalhitinn -0,6 stig, 1,3 stigum yfir meðallagi áranna 1961 til 1990, en 0,4 stigum yfir meðallagi síðustu tíu ára. Í Stykkishólmi var meðalhitinn 0,7 stig og 1,3 stig á Höfn í Hornafirði.

Meðalhita og vik á fleiri stöðvum má sjá í töflu.

stöð meðalhiti °C vik 1961-1990 °C röð af vik 2010-2019 °C
Reykjavík 1,8 2,0 22 150 1,4
Stykkishólmur 0,7 1,4 46 175 0,5
Bolungarvík -0,1 0,9 51 123 0,0
Grímsey 0,7 1,5 39 til 40 148 -0,1
Akureyri -0,7 1,2 49 140 0,4
Egilsstaðir -1,1 1,1 26 66 0,2
Dalatangi 1,8 1,3 30 83 0,0
Teigarhorn 1,3 1,4 44 148 0,2
Höfn í Hornaf. 1,3 0,4
Stórhöfði 2,2 0,8 56 til 57 144 0,1
Hveravellir -4,8 1,5 19 56 0,6
Árnes 0,0 1,9 33 141 1,2

Meðalhiti og vik (°C) í desember 2020

Kalt var á landinu dagana 2. til 6. Við tók fremur hlýr kafli um miðjan mánuðinn (dagana 9. til 19.).

Að tiltölu var hlýjast á Höfuðborgarsvæðinu, í innsveitum suðvestan- og vestanlands og á Norðurlandi vestra. Að tiltölu var kaldast á Austurlandi og á annesjum norðanlands. Jákvætt hitavik miðað við síðustu tíu ár var mest 1,6 stig í Straumsvík. Neikvætt hitavik miðað við síðustu tíu ár var mest -0,7 stig við Upptyppinga.

Hitavik sjálfvirkra stöðva í desember miðað við síðustu tíu ár (2010–2019).

Meðalhiti mánaðarins var hæstur á Steinum undir Eyjafjöllum, 3,6 stig en lægstur -6,5 stig í Sandbúðum. Í byggð var meðalhitinn lægstur í Möðrudal, -4,9 stig.

Hæsti hiti mánaðarins mældist 14,5 stig á Skjaldþingsstöðum þ. 1. Mest frost í mánuðinum mældist -23,7 stig í Möðrudal þ. 23.

Úrkoma

Mánuðurinn var óvenju úrkomusamur á Norðaustur- og Austurlandi og mældist úrkoman þar víða sú mesta sem vitað er um í desember.

Á Akureyri mældist úrkoman 211,9 mm sem er fjórfalt meiri en meðalúrkoma áranna 1961 til 1990. Úrkoman þar er sú mesta sem mælst hefur á Akureyri í einum mánuði frá upphafi mælinga árið 1927.

Fjöldi desemberúrkomumeta var sett á Norðaustur og Austurlandi. T.d. á Hánefstöðum í Seyðisfirði, Gilsá í Breiðdal, Skjaldþingsstöðum, Vöglum og Sauðanesvita.

Mikil úrkoma mældist á sjálfvirkum úrkomustöðvum á Austurlandi. Mest mældist mánaðarúrkoman á Seyðisfirði, 813,5 mm. Á Neskaupsstað mældist úrkoman 628 mm, 587 mm á Fáskrúðsfirði og 564 mm á Eskifirði. Mikill hluti mánaðarúrkomunnar á þessum stöðum féll á tíu daga tímabilinu 9. til 18.

Mest var úrkomuákefðin dagana 14. til 18. Heildarúrkoman á Seyðisfirði þessa 5 daga, mældist 577,5 mm. Það er mesta úrkoma sem mælst hefur á fimm dögum á Íslandi. Miklar aurskriður féllu á Seyðisfirði, sú stærsta þ.18.

Úrkoma í Reykjavík í desember mældist 58,1 mm sem er 74% af meðalúrkomu áranna 1961 til 1990. Í Stykkishólmi mældist úrkoman 87,6 mm og 198,1 mm á Höfn í Hornafirði.

Dagar þegar úrkoma mældist 1,0 mm eða meira í Reykjavík voru 9, fimm færri en í meðalári. Á Akureyri mældist úrkoman 1,0 mm eða meiri 19 daga sem er átta fleiri en í meðalári.

Snjór

Mánuðurinn var snjóléttur víðast hvar.

Alhvítir dagar í Reykjavík voru 2 sem er 11 færri en að meðaltali 1971 til 2000. Á Akureyri voru alhvítu dagarnir 7, þrettán færri en að meðaltali sama tímabils.

Sólskinsstundafjöldi

Sólskinsstundir í Reykjavík mældust 8,2, sem er 4 stundum færri en að meðaltali 1961 til 1990. Á Akureyri var sólarlaust eins og oft í desembermánuði.

Vindur

Meðalvindhraði á landsvísu var mikill, eða um 1,3 m/s yfir meðallagi. Meðalvindhraði í desember hefur ekki verið eins hár síðan í desember árið 1992 (en þá var hann töluvert hærri). Norðaustlægar áttir voru ríkjandi í mánuðinum. Hvöss norðanátt gekk yfir landið dagana 2. til 4. með hríðarveðri norðan- og austanlands og olli þónokkrum samgöngutruflunum. Einnig var hvasst dagana 14. til 15. (norðaustanátt), þ. 18. (norðaustanátt), þ. 25. (suðvestanátt) og þ. 27. (norðanátt).

Loftþrýstingur

Meðalloftþrýstingur í Reykjavík mældist 1000,9 hPa og er það 0,2 hPa undir meðallagi áranna 1961 til 1990. Hæsti loftþrýstingur mánaðarins mældist 1035,0 hPa á Flateyri þ. 4. Lægstur mældist loftþrýstingurinn 963,1 hPa á Gufuskálum þ. 26.

Skjöl fyrir desember

Meðalhiti á sjálfvirkum veðurstöðvum í desember 2020 (textaskjal).

Daglegt yfirlit mánaðarins á þremur ákveðnum veðurstöðvum er hægt að sækja í sérstaka töflu.

Lesa meira

Veður

Stóra skriðan á Seyðisfirði sú stærsta sem fallið hefur á þéttbýli á Íslandi

Birt

þann

Eftir

Stóra skriðan á Seyðisfirði er sú stærsta sem fallið hefur í þéttbýli á Íslandi


Vöktun á hlíðum ofan Seyðisfjarðar aukin og vinnu við varnarkosti flýtt

22.12.2020

Í gær var haldinn fundur með íbúum Seyðisfjarðar og fulltrúum Almannavarna og viðbragðsaðila á staðnum, Náttúruhamfaratrygginga Íslands, RARIK og Veðurstofunnar. Á fundinum fóru sérfræðingar Veðurstofunnar meðal annars yfir aðdraganda atburðanna og umfang skriðufallanna.

Þann 13. desember, tveimur dögum áður en fyrsta skriðan féll á Seyðisfirði, hafði Veðurstofan varað við auknum líkum á skriðuföllum og grjóthruni á Austfjörðum. Mikil úrkoma hafði fallið á svæðinu í aðdraganda skriðufallanna og var uppsöfnuð úrkoma 569 mm á dögunum 14. til 18. desember. Aldrei hefur mælst meiri úrkoma, á jafn stuttum tíma á Íslandi, eins og þessa fimm daga á Seyðisfirði. Til samanburðar nemur rigning í Reykjavík á meðalári um 860 mm.

Myndin sýnir klukkustundarúrkomu, dagsúrkomu og uppsafnaða úrkomu á Seyðisfirði frá því í byrjun október. Aldrei hefur mælst meiri úrkoma, á jafn stuttum tíma á Íslandi, eins og þessa fimm daga á Seyðisfirði.

Harpa Grímsdóttir, hópstjóri ofanflóðavöktunar Veðurstofunnar, segir að veðrið hafi verið nokkuð sérstakt því úrkoman hafi fallið sem snjókoma til fjalla en rigning í neðri hluta hlíða. „Af þeim sökum töldum við ekki mikla hættu á skriðuföllum ofarlega úr fjöllum. Þá hafi ekki verið talið að mikið vatn streymdi á stallana í Strandartindi, sem gnæfir yfir skriðusvæðið“. Harpa segir að ofanflóðasérfræðingar Veðurstofunnar höfðu búist við jarðvegsskriðum í líkingu við þær sem féllu fyrstu dagana og að þær gætu farið stækkandi og viðbúnaður og tilmæli um rýmingar hafi miðast við það.

Skriða sem er án fordæma í þéttbýli á Íslandi

Um fimm mínútur fyrir þrjú á föstudag féll gríðarmikil aurskriða á svæðið rétt utan við Búðará á Seyðisfirði sem olli gríðarlegu tjóni. Talið er að fleiri en tíu hús hafi annað hvort gereyðilagst eða skemmst í henni. Búið var að rýma hluta af bænum, bæði innan og utan við Búðarána, en ekki á öllu því svæði sem skriðan féll. Viðbragðsaðilar og nokkrir íbúar voru á svæðinu og í nágrenninu og sluppu sumir naumlega undan skriðunni. Harpa segir að sú skriða hafi verið annars eðlis en þær skriður sem féllu fyrr í vikunni. „Þær athuganir sem farið hafi fram á henni eru aðeins frumathuganir en þær sýna skriðusár sem er allt að 20 m á hæð og svo virðist sem það nái djúpt ofan í setlög sem ekki hafi hrunið úr í árþúsundir. Við bjuggumst ekki við skriðu af þessari stærðargráðu og vanmátum aðstæður utan Búðarár þar sem skriðan féll. Við bjuggumst við skriðum, til dæmis í Búðará, en túlkun jarðfræðilegra greininga höfðu ekki gefið til kynna ummerki um stórar forsögulegar skriður þessum stað“, segir Harpa. „Eftir að skriðan féll þurftum við síðan að endurmeta aðstæður í skyndi út frá aðstæðum sem ekki hefðu verið uppi í hundruð, eða þúsundir ára“, segir Harpa.

Seydisfjördur-desember-2020_Moment5

Skriðusár stærstu skriðunnar þar sem hún féll í sjó fram. (Ljósmynd: Sérsveit ríkislögreglustjóra)

Hlíðin óstöðug áfram í einhvern tíma

Allnokkrar sprungur ganga út frá skriðusárum í hlíðunum ofan bæjarins. Veðurstofan fylgist grannt með aðstæðum til að meta hættuna á frekari skriðuföllum. Eftir að skriður falla getur hrunið áfram úr skriðusárinu í langan tíma en í flestum tilfellum eru þær skriður miklu minni. Hlíðin kann því að verða óstöðug eitthvað áfram og hrunið gæti úr skriðusárum í rigningartíð. Harpa segir ró vera að færast yfir allt svæðið í sunnanverðum Seyðisfirði. „Mælingar milli daga sýna að hreyfingin hefur hægt á sér, sem eru góðar fréttir. Þá sýna mælingar úr borholum og vatnsritamælum að vatnsþrýstingur fer minnkandi. Tíminn vinnur með okkur meðan ekki rignir og svæðið verður smá saman stöðugra“.

Vöktun á hlíðum í Seyðisfirði aukin

Fram kom á íbúafundinum að sérfræðingar Veðurstofunnar töldu mikilvægt að koma upp mælitækjum svo hægt sé að fylgjast með aðstæðum í hlíðum fjarðarins í rauntíma. Sú vinna er þegar hafin og er von á útfærslu fljótlega um hvernig slíkt kerfi fyrir Seyðisfjörð verði og því komið upp í kjölfarið.  Verið að gera áætlanir um búnað sem stöðugt sendir upplýsingar um hreyfingu á jarðvegi og vatnsstöðu í borholum. Í þeim áætlunum er gert ráð fyrir síritandi mælingum sem klukkutíma fyrir klukkutíma senda upplýsingar um hvort hreyfing sé í hlíðinni. Slík vöktun er talin bæta öryggið mikið.

Hér má sjá útlínur skriðanna sem fallið hafa.

Endurskoða þarf hættumat og vinnu við varnarkosti verður flýtt

Skriðuhætta í þéttbýlinu við sunnanverðan Seyðisfjörð á upptök í mismunandi hæð í hlíðinni eftir svæðum. Þekktustu skriðuhættusvæðin eru undir Strandartindi þar sem oft hefur orðið tjón í byggð, sem teygir sig út eftir mjórri ströndinni undir brattri hlíð. Skriður á þessu svæði eiga oft upptök í þykkum setlögum ofarlega í Strandartindi.

Öryggisviðbúnaður á svæðinu eftir að skriðan féll á föstudag miðast við að leggja mat á yfirvofandi hættu á skriðuföllum af mismunandi toga. Í fyrsta forgangi er að meta hættu á að mjög stór skriða, sambærileg við forsögulegu skriðurnar, falli úr meginfarvegunum þremur. Í öðru lagi að frekari skriður falli úr upptökum stóru skriðunnar á fimmtudag, en þar hafa opnast sprungur, einkum utan og ofan við upptök stóru skriðunnar. Í þriðja lagi að sambærilegar skriður og á föstudag falli úr Botnabrúninni milli meginfarveganna. Þar er um að ræða alla Botnabrúnina frá Skuldarlæk inn að Dagmálalæk. Og í fjórða lagi að minni jarðvegs- eða yfirborðsskriður falli úr hlíðinni, sambærilegar og fallið hafa á nokkrum stöðum undanfarna daga, samanber kortið hér að ofan.

Þekkt skriðuhættusvæði eru einnig undir fjallinu Bjólfi við norðanverðan Seyðisfjörð. Úrkoma í yfirstandandi skriðuhrinu hefur ekki staðið með sama hætti upp á þessa hlíð og á fjöllin sunnan fjarðarins. Mælingar á vatnsþrýstingi í borholum og vettvangsathuganir, m.a. könnun á vatnsrennsli í skurðum, benda jafnframt til þess að jarðlög á svæðinu séu ekki mjög óstöðug nú, enda hefur ekki orðið vart við skriðuföll á þessu svæði til þessa í yfirstandandi vætutíð. Skriðuupptakasvæði ofan við miðjar hlíðar Bjólfsins eru jafnframt ekki talin hættuleg nú vegna þess að þar hefur snjóað en ekki rignt eins og í sambærilegri hæð sunnan fjarðarsins. Ekki þykir því ástæða til þess að hafa áhyggjur af skriðuhættu norðan Fjarðarár.

Í gangi er vinna við mat á varnarkostum fyrir sunnanverðan Seyðisfjörð og verður þeirri vinnu flýtt. Tómas Jóhannesson, fagstjóri á Veðurstofunni segir að nú þegar sé farið að rýna í þau gögn sem safnast hafa til að endurmeta hættuna og vinna frumdrög að mögulegum varnarkostum. „Við munum gera það með kollegum okkar t.d. frá Noregi og Sviss og er tækniskýrsla um varnarkosti væntanleg á næstu vikum og frumathugun um varnarkosti í sunnanverðum Seyðisfirði verður skilað í vor“, segir Tómas. Það er svo stjórnvalda og sveitarfélagsins að leggja mat á þær hugmyndir um varnarkosti sem koma fram og taka ákvörðun um í hverskonar framkvæmdir eða aðgerðir verður ráðist í.

Alþingi samþykkti nýverið fjármálaáætlun fyrir næstu fimm ár, en hún gerir ráð fyrir auknum framlögum ríkisins til byggingar varnarmannvirkja vegna ofanflóða um 1,6 milljarð árlega og stendur árleg fjárheimild næstu ára í um 2,7 milljörðum króna. Þetta aukna fjármagn hefur í för með sér að uppbyggingu ofanflóðamannvirkja á hættusvæðum í byggð á Íslandi verður flýtt.

Lesa meira

Vinsælast

Allur réttur áskilin © 2020 Tíðin