Frá gosinu í Grímsvötnum 2011. Eldgos hófst í Grímsvötnum um kl. 19 hinn 21. maí 2011. Skjálftavirkni hófst kl. 17:30 og var gosið afar mikið fyrsta sólarhringinn. Náði gosmökkurinn 15-19 km hæð aðfaranótt 22. maí. Gosinu lauk aðfaranótt 25. maí. Myndin er tekin kl. 20:23 að kvöldi 21. maí. Talið er að jafnmikil aska hafi komið upp á fyrsta sólarhring gossins eins og kom úr gosinu úr Eyjafjallajökli þá 40 daga sem það stóð vorið 2010. (Ljósmynd: Ólafur Sigurjónsson)


 Vísindaráð Almannavarna hittist á fundi til að ræða stöðuna á Reykjanesskaga og nýjustu mælingar á virkni í Grímsvötnum.

15.6.2020

Vísindaráð almannavarna hittist á fjarfundi miðvikudaginn 10.
júní vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga og nýlegra mælinga í Grímsvötnum.
Fundinn sátu vísindamenn frá Veðurstofu Íslands, Jarðvísindastofnun Háskólans,
HS-Orku, ÍSOR og Umhverfisstofnun ásamt fulltrúum frá ISAVIA-ANS, 
almannavarnadeild Ríkislögreglustjóra og lögreglunni á Suðurnesjum.

Landris hafið að nýju í nágrenni Grindavíkur

Um miðjan maí
hófst þensla að nýju vestan við Þorbjörn sem bendir til þess að nú sé í gangi
þriðja kvikuinnskotið á þessu svæði frá áramótum. Innskotið virðist hafa byrjað
að myndast um miðjan maí en jarðskjálftavirkni jókst nokkru síðar eða þann 30.
maí. Um 2000 skjálftar hafa mælst síðan þá og er mesta skjálftavirknin austan
við Þorbjörn, einungis fáeinum kílómetrum norðan Grindavíkur. Stærsti
skjálftinn í þessari hrinu mældis laugardagskvöldið 13. júní og var hann um 3,5
að stærð. 

Yfirlit yfir skjálftavirkni í nágrenni Grindavíkur frá því á
föstudag í síðustu viku. Skjálfti af stærðinni 3,5 mældist laugardaginn 13. júní.

Í heildina
hefur nú land risið um 12 cm frá því landris hóst í janúar á þessu ári. Á milli
ristímabila verður vart við örlítið sig sem líklega skýrist af kólnun og
samdrætti kviku í innskotunum eða víxlverkun við jarðhitakerfið.
Líkanreikningar benda til að þetta þriðja innskot við Þorbjörn sé áþekkt fyrri
innskotum þar, þ.e. miðja þeirra er um 1 km vestan Þorbjarnar, dýpi um 3-4 km
og lögun þessara innskota eru ílangar nokkur hundruð metra breiðar sillur sem
teygja sig norðaustur og suðvestur og eru allt að 6 km langar. Rúmmál sem
safnast hefur fyrir í þriðja risfasa nemur um 1.2 milljónum rúmmetra. 
Jarðskjálftavirknin er dreifð um stærra svæði en sem nemur áætlaðri
staðsetningu kvikuinnskotanna, sennilega vegna spennubreytinga í jarðskorpunni
sem innskotin valda á stóru svæði umhverfis sig. 

ÍSOR gerði þyngdarmælingar í
fastapunktum í lok janúar skömmu eftir að land tók að rísa við Þorbjörn og
aftur í lok apríl. Niðustöður renna stoðum undir þá túlkun að kvikuinnskot
hafi átt sér stað. Ástæða er til að endurtaka þyngdarmælingarnar nálægt miðju
sumri.

Vikulegar gasmælingar á tveimur stöðum í grennd við landrisið
eru breytilegar en tengsl við innskotavirkni eru óljós.  Jarðhitavinnslan
í Svartsengi hefur ekki merkt neinar efnabreytingar í jarðhitakerfinu. Mælingar
í jarðhitakerfinu sýna aukna lekt og aukið vökvaflæði í berginu innan
kerfisins, sem telja má að sé afleiðing skjálftavirkni, þenslu og landriss á
svæðinu, þar sem nýjar sprungur hafi myndast og eldri sprungur opnast.
Úrvinnsla Veðurstofu Íslands á skjálftamæligögnum í Grindavík benda einnig til
þess jarðskorpan á svæðinu hafi tekið varanlegum breytingum á árinu.

Veðurstofa
Ísland ásamt Jarðvísindastofnun, ÍSOR og HS-Orku mun áfram fylgjast vel með þróun
mála á Reykjanesskaga.

Vísbendingar um að Grímsvötn búi sig undir eldgos

Á fundinum var
einnig  rætt um stöðuna í Grímsvötnum, en Jarðvísindastofnun og
Veðurstofa  Íslands voru þar við mælingar í byrjun júní.

Á
virknitímabilum eins og verið hefur frá 1996, er algengt að 5-10 ár séu milli
gosa í Grímsvötnum. Síðast gaus þar 2011 og var það nokkuð stórt og kröftugt
gos.  Á þeim tíma sem liðinn er frá gosinu benda aflögunarmælingar til þess að kvika hafi
safnast fyrir og þrýstingur í kvikuhólfi aukist.  Í síðustu viku mældu
starfsmenn Veðurstofunnar SO2 í suðvesturhorni Grímsvatna, nærri
þeim stað þar sem gaus 2004 og 2011. „Þetta er í fyrsta sinn sem SO2
mælist í svo miklu magni í eldstöð á Íslandi án þess að eldgos sé í gangi og er
vísbending um grunnstæða kviku“, segir Melissa Anne Preffer, sérfræðingur á
Veðurstofu Íslands sem var einn leiðangursmanna sem fór á Vatnajökul á dögunum.
Melissa segir að til viðbótar við aukið magn SO2, fari svæðið þar
sem jarðhiti á yfirborði mælist stækkandi.

Sérfræðingur Veðurstofunnar við gassmælingar í Grímsvötnum á
dögunum. Þessi mynd er tekin nálægt upptökum gossins 2011. (Ljósmynd: Veðurstofan/Melissa
Anne Pfeffer)

Árið 1953 setti Sigurður Þórarinsson fram kenningu um samband
jökulhlaupa og eldgosa í Grímsvötnum.  Ef færi saman hár kvikuþrýstingur í
Grímsvötnum og jökulhlaup eftir mikla vatnssöfnun í Grímsvatnaöskjunni, þá gæti
lækkun vatnsborðsins og þar með þrýstiléttir ofan við kvikuhólfið orðið til
þess að kvikan bryti sér leið upp á yfirborð og eldgos hæfist.  Atburðarás
af þessu tagi hefur margoft orðið í Grímsvötnum, síðast árið 2004 og þar áður
1934 og 1922.

Mögulegt að eldgos brjótist út í lok jökulhlaups

Núna eru
aðstæður í Grímsvötnum þannig að vatnsborð stendur fremur hátt auk þess sem
kvikuþrýstingur er hár í kvikuhólfinu undir öskjunni.  Því verður að gera
ráð fyrir þeim möguleika að eldgos brjótist út í lok jökulhlaups, sem gæti
orðið á næstu vikum eða mánuðum.  Alls ekki er víst svona fari, jökulhlaup
á næstunni þarf ekki að leiða til eldgoss.

Vegna aðstæðna
í Grímsvötnum hefur vísindaráð verið boðað á annan fund 18. júní.