Félag atvinnurekenda

MS mismunar innlendum matvælaiðnaði

5. mars 2021

Grein Ólafs Stephensen, framkvæmdastjóra FA, á frettabladid.is, 5. mars 2021.

Undanrennu- og mjólkurduft er notað í ýmsar vörur innlendra matvælaframleiðenda, t.d. unnar kjötvörur, súkkulaði, kex, ís og osta. Smelltu á myndina til að stækka hana.

Innlend matvælaframleiðsla nýtur almennt velvildar íslenzkra neytenda og flestir eru sammála um að búa eigi matvælafyrirtækjum þannig rekstrarumhverfi að þau séu í stakk búin að taka þátt í frjálsri samkeppni, jafnt á innlendum sem alþjóðlegum markaði. Svo eru reyndar sumir þeirrar skoðunar að innlend framleiðsla eigi að njóta verndar fyrir samkeppni, t.d. með háum tollum og undanþágum frá samkeppnislögum. Það er raunin í tilviki landbúnaðarins og tengdra framleiðslugreina. Hin óheppilega afleiðing þess er að þannig er öðrum innlendum matvælaiðnaði mismunað og torveldað að verða samkeppnisfær. Rekjum lýsandi dæmi um slíkt.

Einokun og gengistryggð tollvernd
Mjólkursamsalan (MS) og tengd fyrirtæki hafa í raun einokunarstöðu á íslenzkum mjólkurvörumarkaði, í krafti undanþágu frá samkeppnislögum sem hefur heimilað afurðastöðvum að sameinast og vinna saman, án atbeina samkeppnisyfirvalda.  Mjólkuriðnaðurinn nýtur ríkrar tollverndar; mjög háir tollar eru lagðir á innfluttar mjólkurvörur fyrir utan takmarkað magn sem má flytja inn á lægri tollum eða tollfrjálst samkvæmt alþjóðlegum samningum.

Mjólkur- og undanrennuduft er ein afurð mjólkurframleiðslu. Það er notað í margs konar vörur, m.a. sælgæti, ís, kex og kökur og unnar kjötvörur. Í krafti einokunarstöðu sinnar er Mjólkursamsalan eini seljandi mjólkur- og undanrennudufts á Íslandi. Hún hefur enga innlenda samkeppni. Í skjóli tollverndarinnar eiga önnur innlend matvælafyrirtæki, sem nota mjólkurduft í framleiðslu sína, í raun ekki annan kost en að kaupa vörurnar af MS og hún hefur því enga erlenda samkeppni heldur. Í búvörusamningi stjórnvalda og Bændasamtaka Íslands um starfsskilyrði nautgriparæktar, sem var undirritaður í febrúar 2016, var samið um að stjórnvöld myndu hækka tolla á innfluttu mjólkurdufti duglega og þeir tækju síðan árlegum hækkunum til samræmis við gengisþróun. Það er einsdæmi í seinni tíð að atvinnugrein hafi samið þannig við stjórnvöld um að hækka skattana á keppinautum sínum.

Verðið þrefaldast vegna tolla
Tollarnir á innflutt mjólkur- og undanrennuduft eru því ekkert smáræði, 30% verðtollur auk 649-810 króna magntolls á hvert kíló. Þetta þýðir að t.d. innflutt undanrennuduft, þar sem innflutningsverðið er 340 krónur, tekur 102 króna verðtoll og 649 króna magntoll, samtals 751 krónu, og ríflega þrefaldast í verði, endar í 1.091 krónu. Heimsmarkaðsverðið á nýmjólkurdufti er á bilinu 416-429 krónur og á undanrennudufti 326-364 krónur, miðað við tölur frá því seint á síðasta ári.

Erlend fyrirtæki fá lægra verð
Mjólkursamsalan selur hins vegar öðrum matvælafyrirtækjum nýmjólkurduft á 623 krónur kílóið og undanrennuduft á 608 krónur, miklu hærra verði en heimsmarkaðsverði. En hér kemur það áhugaverða í málinu; þetta verð á bara við ef viðskiptavinur MS er íslenzkt matvælafyrirtæki. Matvælafyrirtæki í öðrum löndum fá verð sem er nálægt heimsmarkaðsverðinu. Samkvæmt tölum Hagstofunnar seldi MS þannig yfir 500 tonn af undanrennudufti úr landi á síðasta ári á meðalverðinu 333 og 345 krónur á kíló (mismunandi eftir fituinnihaldi).

Mjólkursamsalan mun bera fyrir sig að verðlagsnefnd búvara ákveði opinbert heildsöluverð á mjólkur- og undanrennudufti og fyrirtækið geti ekki vikið frá því. Verðið á útflutta mjólkurduftinu sýnir hins vegar að MS telur sig ekki bundna af opinbera verðinu. Verðlagsnefndin hefur heldur enga lagaheimild til að ákveða verð á mjólkur- og undanrennudufti og fundargerðir hennar sýna að hún telur það sér í sjálfsvald sett hvort hún ákveður verð á mjólkurdufti eða ekki.

Skekkt samkeppnisstaða
Hér er því uppi sú staða að fyrirtæki, sem nýtur einokunarstöðu á mjólkurmarkaðnum í krafti undanþágu frá samkeppnislögum og getur rukkað það verð sem því sýnist fyrir mikilvæg aðföng til matvælaframleiðslu í skjóli tollverndar, mismunar innlendum og erlendum matvælafyrirtækjum gróflega. Innlendir viðskiptavinir greiða í raun niður það verð sem erlendir kaupendur mjólkurdufts frá MS fá.

Með þessu eru innlend matvælafyrirtæki sett í óþolandi stöðu. Hærri hráefniskostnaður hækkar að sjálfsögðu verðið sem neytendur greiða fyrir vörur þeirra. Erlendir keppinautar þeirra hafa aðgang að hráefni á heimsmarkaðsverði, sem er miklu lægra en verðið sem MS þvingar íslenzku fyrirtækin til að borga. Þetta skekkir samkeppnisstöðu innlendra framleiðenda á alþjóðlegum markaði og ekki síður á íslenzkum matvælamarkaði. Innlendir matvælaframleiðendur eru í samkeppni við erlenda keppinauta sem geta keypt mjólkurduft af MS á lága verðinu og framleitt úr því vörur sem þeir selja svo til Íslands á lágum eða engum tollum. Þegar Alþingi samþykkti að hækka duglega tollana á mjólkurdufti var nýlega frágenginn tollasamningur Íslands og ESB, þar sem tollar á ýmsum vörum sem innihalda mjólkur- og undanrennuduft, eins og ís, súkkulaði og kexi, voru lækkaðir eða felldir niður.

Þannig er ljóst að verndarstefna í kringum íslenzkan landbúnað skaðar samkeppnishæfni innlendrar matvælaframleiðslu. Það er raunverulega fyrirtækjum til tjóns að framleiða kex og sælgæti á Íslandi – þau væru betur sett í einhverju af löndunum sem MS selur hráefni til á heimsmarkaðsverði. Það verður að velta því upp hvort vilji sé til að fórna samkeppnishæfni iðngreina sem keppa við tollalausan innflutning til að bæta að óþörfu stöðu þeirra sem vilja okra á íslenzku mjólkurdufti.

Hvað ætla stjórnvöld að gera?

Eins og stundum áður þegar hagsmunir tengdir landbúnaðinum eiga í hlut, virðast stjórnmálamenn láta sér standa á sama um þessa stöðu. Árið 2006 hvatti Samkeppniseftirlitið stjórnvöld til að afnema innflutningshömlur á mjólkurdufti, þannig að matvælafyrirtækjum væri fært að kaupa það á samkeppnishæfu verði. Einu viðbrögðin við því voru áðurnefndur samningur ríkisstjórnarinnar og bænda tíu árum síðar um að bæta duglega í innflutningshömlurnar.

Stjórnmálamenn hljóta samt að þurfa að svara fyrir þá stöðu sem viðgengst í skjóli undanþágu frá samkeppnislögum og tollverndar, enda er hvort tveggja á þeirra ábyrgð. Ætla þeir bara að þegja við því að matvælafyrirtækjum sé mismunað með þessum ósvífna hætti, á kostnað innlendrar matvælaframleiðslu og íslenzkra neytenda?

Grein Ólafs á frettabladid.is
Umfjöllun Fréttablaðsins

Félag atvinnurekenda

Gera tollar okkur að meðvituðum neytendum?

14. apríl 2021

Eggjabændur eru bæði komnir út í lífræna ræktun og farnir að gefa upplýsingar um aðbúnað dýranna. Það er ekki algengt í íslenskum landbúnaði.

Vigdís Häsler, framkvæmdastjóri Bændasamtakanna, skrifaði áhugaverða grein í Morgunblaðið fyrir skemmstu og fjallaði annars vegar um gagnsemi tollverndar fyrir íslenzkan landbúnað og hins vegar um mikilvægi þess að neytendur séu meðvitaðir um matvöruinnkaupin og styðji ekki óbeint við framleiðsluhætti sem vinna gegn umhverfinu, hreinlæti, velferð dýra eða kjörum bænda og landbúnaðarverkafólks. Um seinna atriðið getum við verið sammála.

Einhvers misskilnings virðist reyndar gæta þegar Vigdís skrifar í byrjun greinar að það sé „allt eins gott í upphafi að nefna að tollar eru lagðir á fleiri vöruflokka en eingöngu innfluttar landbúnaðarvörur“ og fjallar í framhaldinu um það hlutverk tolla að vernda innlenda framleiðslu. Hér á Íslandi hafa tollar verið afnumdir af öllum vörum öðrum en sumum landbúnaðarvörum og sumum iðnaðarvörum úr landbúnaðarhráefnum. Allar aðrar framleiðslugreinar spjara sig án tollverndar.

En það er ekki aðalatriðið hér, heldur keðjuábyrgð neytandans, eins og Vigdís kallar það; að neytendur séu meðvitaðir um hvernig staðið er að framleiðslu og dreifingu matvæla og öll virðiskeðjan höfð í huga. Neytendur sýna í vaxandi mæli slíka ábyrgð og hafa skoðanir á því hvað þeir kaupa og láta ofan í sig.

Innlent=gott, útlent=slæmt?
Í umræðum á Íslandi ber enn á þeirri hugmynd að hægt sé að skipta búvörum í tvo flokka; innlendar, sem eru hollar, öruggar, umhverfisvænar og ábyrgar og erlendar, sem eru ekkert af þessu og þess vegna eins gott að koma í veg fyrir að við notum of mikið af þeim, til dæmis með háum tollum.

Veruleikinn er hins vegar ekki svarthvítur. Það er algjörlega fráleitt að setja allan útlendan landbúnað undir sama hatt hvað varðar t.d. framleiðsluaðferðir, dýravelferð og kjör starfsfólks – og jafnfráleitt að meðhöndla íslenzkan landbúnað með sama hætti. Tökum nokkur dæmi.

Það hefur verið notað sem röksemd fyrir innflutningshöftum að þau sporni gegn neyzlu Íslendinga á búvörum sem standast ekki kröfur um fæðuöryggi. Svo einfalt er það samt ekki. Síðastliðið sumar sagði Stöð 2 t.d. frétt af því að kjúklingur hefði verið innkallaður níu sinnum oftar vegna salmonellusmits hér á landi en í Danmörku á 12 mánaða tímabili. Langmest af innfluttum kjúklingi í íslenzkum verzlunum er einmitt frá Danmörku.

Fyrir nokkrum misserum býsnuðust menn yfir kolefnisspori nýsjálenzks lambakjöts, sem var keypt til landsins vegna skorts á innlendri vöru. Þar gleymdist að taka eitt og annað með í reikninginn. Flutningur, jafnvel heimshorna á milli, er oftast aðeins lítið brot af kolefnisspori vöru í samanburði við framleiðsluferlið. Nýsjálenzk lambakjötsframleiðsla er svo gott sem kolefnishlutlaus, m.a. vegna víðtækrar skógræktar á jörðum bænda. Kolefnisspor íslenzkrar sauðfjárræktar er hins vegar með því stærsta sem gerist samkvæmt nýlegri rannsókn vísindamanna við Landbúnaðarháskóla Íslands. Það getur reyndar verið mikill munur á kolefnislosun einstakra búa og fer t.d. eftir því hvort mikið votlendi var ræst fram til öflunar heyja eða hvort fé er beitt á land sem er í slæmu ástandi. En um það fær hinn íslenzki neytandi engar upplýsingar, enda veit hann sjaldnast hvaðan lambakjötið hans kemur.

Umræðan um aðbúnað dýra er ekki mjög þroskuð á Íslandi. Í grannlöndum okkar vilja margir neytendur ekki kaupa búvörur eins og kjöt og egg nema þeir séu vissir um að þær standist kröfur um „higher welfare“, þ.e. að aðbúnaður dýra sé betri en lágmarksreglur segja til um, að varphænur og grísir geti til dæmis gengið laus úti við. Segja má að eggjaframleiðendur á Íslandi séu einu bændurnir sem farnir eru að veita neytendum aðgengilegar upplýsingar um aðbúnað dýranna – líklega ýtti Brúneggjamálið duglega við þeim.

Lífræn ræktun er sömuleiðis skammt á veg komin hér á landi miðað við flest nágrannalöndin og mun betra framboð á innfluttum, lífrænt ræktuðum búvörum en innlendum.

Kjör sauðfjárbænda hafa árum saman verið til umræðu; fæstir geta þeir framfleytt sér með sauðfjárrækt einni saman og segjast sumir varla hafa í sig og á. Það er áhyggjuefni – en erum við að ýta undir léleg kjör sauðfjárbænda með því að kaupa íslenzka lambakjötið?

Frjálst val á grunni upplýsinga og umræðu
Þessar vangaveltur eru ekki settar fram til að varpa rýrð á íslenzkan landbúnað, síður en svo. Þar er margt vel gert og af gríðarlegum metnaði. En við megum ekki falla í þá gryfju að láta eins og allar innlendar búvörur séu frábærar út frá öllum mælikvörðum og allar útlendar stórvarasamar. Staðreyndin er sú að í landbúnaði nágrannalanda okkar í Evrópu, þaðan sem langstærstur hluti innfluttra mjólkur- og kjötvara kemur, er unnið samkvæmt sama regluverki og gildir hér á landi og bændur sýna sama metnað og frumkvæði í því að framleiða vörur sem neytendur treysta.

Ef við viljum efla ábyrgð og meðvitund neytenda gerum við það með umræðu og upplýsingum, bæði um það sem vel er gert og það sem ekki tekst eins vel, jafnt í íslenzkum landbúnaði og erlendum. Það er næsta víst að álagning tolla í því skyni að halda innfluttum búvörum frá neytendum gerir ekkert til að auka meðvitund okkar um það sem við kaupum og neytum. Eðlilegast er að við höfum sem frjálsast val á milli búvara af ólíkum uppruna, og veljum einmitt út frá upplýsingum og umræðu.

Halda áfram að lesa

Félag atvinnurekenda

Verður aftur brotið á fræðslufyrirtækjum með ríkisstyrkjum til sumarnáms?

13. apríl 2021

Skjáskot af vef Endurmenntunar Háskóla Íslands í fyrrasumar. Námskeiðin sem hér sjást eru öll í beinni samkeppni við námskeið á vegum einkafyrirtækja og öll niðurgreidd af menntamálaráðuneytinu. Verðið er 3.000 krónur, en það treystir ekkert einkarekið fræðslufyrirtæki sér til að keppa við.

Félag atvinnurekenda hefur sent Lilju D. Alfreðsdóttur menntamálaráðherra erindi og spurst fyrir um áform ráðuneytisins um að leggja í annað sinn hundruð milljóna króna til sumarnáms í framhalds- og háskólum vegna kórónuveirufaraldursins. FA kvartaði til bæði Samkeppniseftirlitsins og Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) vegna ríkisstyrkja til sumarnáms í fyrra, en þeir voru m.a. nýttir til að niðurgreiða um tugi prósenta námskeið endurmenntunardeilda háskólanna, sem haldin eru í beinni samkeppni við námskeið einkarekinna fræðslufyrirtækja. FA taldi þetta brot á lögum um opinbera háskóla, samkeppnislögum og EES-samningnum.

Tvöfalt áfall fræðslufyrirtækjanna
Síðastliðið sumar voru námskeið endurmenntunardeildanna, sem alla jafna kosta tugi þúsunda, boðin á 3.000 krónur með niðurgreiðslu frá ríkinu. „Við þetta niðurgreidda verð gátu einkarekin fræðslufyrirtæki engan veginn keppt og voru ýmis námskeið hjá fyrirtækjunum felld niður af þessum sökum, með tilheyrandi tekjutapi. Segja má að fyrirtækin hafi orðið fyrir tvöföldu áfalli í faraldrinum; annars vegar urðu þau af tekjum og urðu að leggja í kostnað við endurskipulagningu á starfsemi sinni vegna samkomutakmarkana, hins vegar urðu þau að takast á við aukna samkeppni frá endurmenntunardeildum háskólanna, sem niðurgreidd var af ríkinu,“ segir í erindi FA til menntamálaráðherra.

Rifjað er upp að í framhaldi af sendingu erindisins áttu FA og félagsmenn þess í jákvæðum samskiptum við menntamálaráðuneytið, þar sem kom fram vilji þess til að leitast við að rétta samkeppnisstöðu einkarekinna fræðslufyrirtækja. „Það veldur FA því nokkrum vonbrigðum að áform um ríkisstyrkt sumarnám skuli kynnt á ný án þess að nokkurt samráð hafi verið haft við félagið eða félagsmenn þess í hópi fræðslufyrirtækja,“ segir í erindi félagsins. Samkvæmt tilkynningu ráðuneytisins verður styrkur þess til sumarnáms hækkaður úr 500 milljónum króna í fyrra í 650 milljónir í ár.

Stjórnvöld lágmarki samkeppnislegan skaða
Á opnum streymisfundi FA 11. febrúar síðastliðinn, „Samkeppnin eftir heimsfaraldur“ var m.a. fjallað um áhrif ríkisstyrkja til sumarnáms á samkeppni á fræðslumarkaði. Páll Gunnar Pálsson, forstjóri Samkeppniseftirlitsins, ræddi þar um mikilvægi þess að stjórnvöld mætu samkeppnisleg áhrif aðgerða, sem gripið væri til vegna kórónuveirufaraldursins, og útfærðu stuðninginn þannig  að samkeppnislegur skaði væri lágmarkaður. „Sama aðferðafræði á að vera leiðarljós stjórnvalda þegar þau útfæra til dæmis fjárveitingar til námskeiðahalds ríkisrekinna skóla,“ sagði forstjóri Samkeppniseftirlitsins.

FA fer í bréfinu fram á svör ráðuneytisins við eftirfarandi spurningum:

  1. Hefur ráðuneytið lagt mat á áhrif þess fyrirkomulags ríkisstyrkja til náms, sem viðhaft verður í sumar, á samkeppni á fræðslumarkaði?
  2. Til hvaða ráðstafana hefur verið gripið af hálfu ráðuneytisins til að gæta að samkeppnisstöðu einkarekinna fræðslufyrirtækja og tryggja að ríkisstyrkur til háskólanna rúmist innan ákvæða laga um opinbera háskóla, samkeppnislaga og EES-samningsins?
  3. Hefur ráðuneytið tekið til skoðunar tillögu félagsins um ávísanakerfi, sambærilegt ferðagjöfinni, sem tryggi að hægt sé að velja á milli námskeiða hjá háskólum sem njóta ríkisframlaga og námskeiða einkarekinna fræðslufyrirtækja?
  4. Hefur útfærsla fyrirhugaðra ríkisstyrkja verið borin undir Samkeppniseftirlitið eða Eftirlitsstofnun EFTA?

Erindi FA til menntamálaráðherra

Halda áfram að lesa

Félag atvinnurekenda

Lög um ráðherraábyrgð brotin með gjaldtöku fyrir tollkvóta

6. apríl 2021

Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið hefur birt auglýsingu um tollkvóta vegna innflutnings á landbúnaðarvörum frá ríkjum Evrópusambandsins. Þar er auglýstur tollkvóti vegna tímabilsins 1. maí til 15. september nk. Í auglýsingunni kemur hins vegar ekkert fram um að ráðuneytið hafi horfið frá því að úthluta kvótanum með útboðsfyrirkomulagi því sem Landsréttur hefur dæmt ólögmætt þar sem það var í andstöðu við stjórnarskrána. FA hefur sent Kristjáni Þór Júlíussyni sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra erindi og bent ráðherra á að taka útboðsgjalds fyrir tollkvóta samkvæmt þessu ólögmæta fyrirkomulagi væri vísvitandi brot á stjórnarskránni og þar með á lögum um ráðherraábyrgð.

Einróma og afdráttarlaus niðurstaða Landsréttar í máli Ásbjörns Ólafssonar ehf. gegn íslenska ríkinu var að það fyrirkomulag, sem var viðhaft við útboð á tollkvóta fyrir búvörur á árinu 2018, væri ólögmætt og gengi gegn stjórnarskrá Íslands. Sagði orðrétt í niðurstöðu Landsréttar: Álagning gjalda þeirra sem málið varðar studdist samkvæmt þessu ekki við lögmæta skattlagningarheimild og var því ógild.“ FA bendir í bréfi sínu til ráðherra á að dómar Landsréttar séu endanlegir og bindandi fyrir málsaðila með þeirri einu undantekningu að sækja megi um áfrýjun þeirra til Hæstaréttar. Sé slík beiðni samþykkt sé málið tekið fyrir í Hæstarétti en þar til að nýr dómur er kveðinn upp haldi dómur Landsréttar gildi sínu og bindi, í þessu tilfelli, stjórnvöld.

„Athafnir ráðherra í andstöðu við dóm Landsréttar eru því ekki bara brot gegn grunnreglum réttarríkisins og reglum um þrískiptingu ríkisvalds heldur felst í þeim brot á lögum um ráðherraábyrgð sbr. t.d. a- og c-lið 8. gr. þeirra laga,“ segir í bréfi FA til ráðherra. „Umrætt fyrirkomulag, sem Landsréttur telur afdráttarlaust að brjóti gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar, var að frumkvæði ráðherra tekið upp á nýjan leik um síðustu áramót með breytingu á búvörulögum. Í ljósi niðurstöðu Landsréttar er að mati FA óhugsandi að gjaldtaka vegna tollkvótanna geti farið fram að óbreyttu enda liggur fyrir fortakslaus dómur áfrýjunardómstóls um ólögmæti hennar. FA telur að ráðherra verði að hafa atbeina að því að Alþingi breyti búvörulögum á nýjan leik eða úthluti tollkvótunum án gjalda. Ella er um að ræða skýrt ásetningsbrot ráðherra gegn stjórnarskrá lýðveldisins.“

Úthlutun kvóta liggi fyrir með þriggja vikna fyrirvara
Í erindinu til ráðherra er einnig bent á að úthlutun tollkvóta fyrir fyrstu fjóra mánuði ársins hafi ekki legið fyrir fyrr en hartnær mánuði eftir að tímabilið hófst. Í ljósi þess að innflytjendur panti ekki inn vörur nema hafa fengið kvótaúthlutun og 3-6 vikur geti liðið frá pöntun þar til varan sé komin á lager, hafi stór hluti tímabilsins farið forgörðum. FA bendir á að miðað við sama hraða á meðferð þessarar annarrar kvótaúthlutunar ársins, verði kvóta tæplega úthlutað fyrr en kvótatímabilið sé hafið, eða þá fáeinum dögum áður en nýir tollkvótar taka gildi 1. maí. FA segir að þessi vinnubrögð fari í bága við tvíhliða samning Íslands og Evrópusambandsins um viðskipti með búvörur, sem undirritaður var í september 2015, en í honum segir: „Samningsaðilarnir eru sammála því að tryggja að ávinningnum, sem þeir veita hvor öðrum, verði ekki stefnt í hættu með öðrum takmarkandi innflutningsráðstöfunum.“ Vinnubrögðin við úthlutun tollkvóta séu augljósar takmarkanir í vegi innflutnings búvöru og brjóta því gegn samningnum.

„FA fer fram á að ráðuneytið endurskoði verklag sitt við auglýsingu og úthlutun tollkvóta þannig að ferlið fari fram með mun betri fyrirvara og úthlutun kvóta liggi fyrir ekki síðar en þremur vikum fyrir upphaf úthlutunartímabils. Þannig má stuðla að því að starfsumhverfi innflutnings búvöru sé stöðugra og fyrirsjáanlegra,“ segir í erindi félagsins til ráðherra.

Erindi FA til ráðherra

Halda áfram að lesa

Vinsælast

Allur réttur áskilin © 2021 Tíðin